2 Temmuz 2016 Cumartesi

DİNİMİZ İNŞAAT


02.07.16
İnşaat sektörü, hayatımızın en önemli parçasının arzını sağlayan bir sistem haline geldi. Ve hatta hayatımızın kendisi… İnşa etmek istediğimiz tek şey, inşaat… Etimolojiye ne kadar da saygılıyız. Medeniyet inşası, ahlak inşası, millet inşası ne kadar uzak kavramlar bize. Sadece siyaseten malzeme edilen laflar haline gelmişler. Hayatın tek bir gerçeği var. İnşaat…

İnsanımızın en önemli derdi, iyi bir evde oturmak. At koşturacak evler arıyoruz. Malumunuz konargöçer kültürel kodlarımız at koşturmayı zaruri hale getiriyor; fakat artık, geniş bozkırları bırakıp beton yığınları içinde at koşturmayı düşlüyoruz. Hâlbuki ufuğu göremediğin müddetçe at koşturmak da anlamsızlaşıyor. Böylece konargöçer kültürel kodlarımız, biçim değişikliğinden ziyade mahiyet değişikliğine uğruyor. Türk tarihini, konargöçer yaşam tarzından, rantçı yaşam tarzına yakınsayan bir tarih olarak görebiliriz. Türkiye’de muhafazakârların, muhafazakârlıklarını inşaatla var etmeleri de başka bir tuhaflık. “Dönüşüm Üsküdar’ın ruhunda var” reklamı gördüm mesela, sanki kentsel dönüşüm asırlardır Üsküdar’da vuku buluyormuş gibi… İnşaat rantından köşeyi dönmek için kendisini var eden, değerlerini bir anda ayaklar altına alan ve bunu muhafazakârlık iddiası altında yapanların ülkesi… Muhafazakârlıktan anladıkları, kültürün, semtin, şehrin, özün korunması değil, işgal edilen koltuklar ve onların meyvesi olarak inşaat rantlarının korunması...

Şöyle güney cepheli, iki kişi oturulacak olsa bile en az 150 m2, içi yapılı, doğalgaz faturası az gelsin diye olmazsa olmaz, ara kat… Hâlbuki herkesin işi başından aşkın, insanımız günde ortalama 10 saat çalışıyor ve İstanbul ahalisi günde ortalama iki saatini yolda geçiriyor. İş çıkışı, çay kahve içiyorsun, biranı yudumluyorsun, iki saat de oradan. Gün kırk sekiz saat olsa, 150 m2 evde oturmak anlamlı hale gelebilirdi. Fakat evde geçirdiğimiz zaman dilimi, ufak bir cebirsel hesaplamayla 10 saat olarak karşımıza çıkıyor ki yaşadığımız alan da yatağımız kadar, yaklaşık 2 m2. Çünkü hepimiz, evde neredeyse sadece uyuyoruz. Düşünüyorum, seneler boyu ufak bir çadırda, yerleşik hayata geçtiğinde ufak bir konakta 10 kişi ile yaşayan millet, esasında hala ufak bir evde 10 kişi ile yaşayabilir. Zira 2 m2’lik yataklarımızda yaşıyoruz. Peki, nereden kaynaklanıyor büyük ev isteği? Gözüme pek rasyonel görünmedi ki esasında Türk milleti rasyonel olmayanı pek sevmez.

İlk aklıma gelen Say Kanunu... “Her arz, kendi talebini yaratır.” Peki, öyle mi? Biraz... Ama sadece Say ile olacak iş değil. Zannımca esas talep, miras üzerinden şekilleniyor. Kimse torununa kitap miras bırakmak peşinde değil, hepimiz bir nesil sonrasına iki daire bırakabilmek için koskoca 70 senelik ömrümüzü acımasızca tüketiyoruz. Sanki hayatımızın en büyük eksikliği evmiş gibi… Fayda fonksiyonumuzun temel taşını konut oluşturuyor, 150 m2’lik evlerimizde oturup hasbihal edecek iki arkadaşımızın olmaması, eskiden olduğu gibi 150 m2’lik evimizin kocaman salonunda aile oturmalarının kalmayışı, pek de umurumuzda değil artık. Büyük eve de 72 ekran televizyon yakışmıyor hani. Çünkü büyük bir televizyon, ancak uzakta konumlanmış kanepelerle anlam kazanıyor. Bu da mesafe istiyor haliyle, o da geniş bir salon. Tek başımıza oturup, kocaman salonumuzda kocaman televizyonumuzu izlerken, faydamızı maksimize mi ediyoruz? Hiç sanmıyorum. Bazen Protestan ahlakına da özenmiyor değilim.

İstiyoruz ki mutfağımız geniş olsun, salona yemek taşımakla uğraşmayalım. Yerde yemek yemeyi de bacaklarımız kabul etmiyor, mahkûmuz sandalyelere. Hâlbuki büyükçe bir sininin kapladığı alanın etrafına on civarı insan oturabilirken, aynı alanı kaplayan bir masanın etrafına ancak altı yedi kişi sığabiliyor. Kardinal tercihlerimiz açısından yine rasyonel görünmüyor, tabii modern çağlarda hareket etmenin günah sayıldığını ve böylece bacaklarımızı kırıp da dünyanın gelmiş geçmiş en büyük icadı olan bağdaş kurmayı unuttuğumuzu ve hatta beceremez hale geldiğimizi bir kenara bırakırsak… Sizce fayda fonksiyonumuzu sandalyelerde ayağımızı yere sarkıtarak, ne idüğü belirsiz bir pozisyonda yemek yerken, maksimize edebilir miyiz? Hiç sanmıyorum.

Büyük evlerde oturduğumuzda, faydamızı maksimize ettiğimizi ve torunlarımıza kayda değer bir miras bıraktığımızı düşünüyoruz. Hâlbuki dünyanın en çok çalışan milletlerinden biri olarak, kazandığımız parayı, bilgiye, kitaba, seyahate ve milyon tane işe yatırabiliriz. Torunlarımıza ise, inşaattan daha güzel bir miras bırakabiliriz. Mesela, müteahhitlik hikâyeleri yerine seyahat hikâyeleri gibi. “Şuradaki arsayı zamanında alsaydık, şimdi ederi on katına çıkmıştı” gibi hayıflanmaların yerini, “Hayatımda Issıkgöl’e gidemedim, onun suyunda yunamadım.” gibi bir seyahat pişmanlığı alsa, emin olun bizden sonraki nesil için daha büyük bir miras olur.

İnşaat meselesini sadece konuttan ibaret düşünmemek gerekiyor. Şefaat kelimesinin yerini inşaat kelimesinin alması, Türklerin yeni bir dinin misyonerliğine maruz kaldığını düşünmeme sebep oluyor. Adalet saraylarını 20 katlı yaptığımızda, daha adil bir yönetime kavuşacağımızı zannediyoruz. Halbuki adalet saraylarının katları ile adil bir yönetimin tesisi arasında ekonometrik analiz yapsak, hipotezim negatif korelasyon çıkacağı üzerine olurdu. Çünkü yüksek katlı adalet saraylarında, hala giyecek donu olmayan vatandaşları görmek içimizi acıtıyor. Türkiye’de senelik kişi başına et tüketimi bu kadar düşükken, mahkeme salonlarının genişliğini iki katına çıkarmak mı sosyal faydamızı maksimize edecek? Hâkimler, 10 m2’lik salonlarda adil kararlar veremezken, 25 m2’lik salonlarda mı adilane davranacaklar? Hiç sanmıyorum.

Biz beton yığınlarımızda at koştururken, terör örgütleri ülkemizde cirit atıyor. Onlarca insanımız pek de farkında olmadığı bir savaşın orta yerinde can veriyor. Güvenlik güçlerimiz, bizatihi içinde oldukları bir savaş için can veriyor, ama onların fedakârlık ve azimlerinin gıdımını siyasilerde göremiyoruz. Yetkililerimiz “Teröriste cevabımız, köprümüzdür.” gibi laflar ediyorlar. Teröriste köprüyle cevap verilir mi sorusu bir tarafa, köprü, tüneller, metro ile İstanbul’un trafik sorununa çözüm getirdiğimizi zannediyoruz. Hâlbuki aynı zamanda, daha çok yatırım daha çok insan manasına geliyor, çünkü sayısı 20 milyona ulaşan şehri daha da cazip hale getiriyoruz. Yüz bin nüfuslu şehirlerimiz varken, hala 20 milyonluk şehre yatırım yapmak mı sosyal faydamızı maksimize ediyor? Hiç sanmıyorum.

Türkiye’nin her şehrine üniversite açılıyor. Kaliteli yaşam, adalet ve şehirleşme algımız inşaat ile sınırlı olduğu gibi, bilgi ve gelişme algımız da bununla sınırlı. Sanki burs kavramının keşfedilmediği M.Ö. 1800 senesinde yaşıyormuşuz gibi, Reis cumhur hazretleri “Herkes okuyabilsin diye, her şehre üniversite açtık.” diyor. Üniversite açmayı 3 fakülte binası dikmek olarak algılıyoruz. İçinde fiziki şartlar ne kadar ne kadar uygun, yeterli sayıda ve kalitede akademisyen var mı yahut işgücü talebi müstakbel kalifiye işgücü arzını karşılayabilecek mi, umurumuzda bile değil. Orada tabelada, Eğitim Fakültesi yazıyor olması yetiyor. Zannediyoruz ki, bir şehre üniversite açılması, ekonomiye can veriyor. Neden öyle zannediyoruz? Çünkü dışarıdan gelen öğrenciyi düdüklüyoruz. Sosyal maksimizasyonun bu şekilde sağlanamayacağı zaten aşikâr. Burada tartışacağım husus, bireysel fayda maksimizasyonunun da bu şekilde sağlanamayacağı gerçeği. Neden mi? Çünkü herkes birbirinin çocuğunu düdüklüyor. Manisalı, Konyalının çocuğunu; Konyalı Bitlislinin çocuğunu; İstanbullu herkesin çocuğunu düdüklüyor. İstanbullu ailenin çocuğunu da ya Anadolulu aile ya da vakıf üniversiteleri düdüklüyor. Köpek bağlasan durmaz evlere, ateş pahası kiralar istenen, asgari ücretin 1000 lira olduğu bir ülkede, 15 liradan aşağı yemek yenilemeyen bir şehir İstanbul. Düdükleyen düdükleyene! Kim denk gelirse… Yani düdükleyerek kazandığımız paraları, bizim çocuğumuz düdüklensin diye çocuğumuza yolluyoruz. Toplam maliyetimizi göz önüne aldığımızda, bireyler “identik” varsayımı altında, bireysel fayda fonksiyonu düdükleme yöntemi ile maksimize edilebilir mi? Hiç sanmıyorum.

İnşaat o denli karlı hale geldi ki, küçük sermayedar da büyük sermayedar için de inşaattan daha karlı bir yatırım aracı kalmadı ülkede. Akıllı telefonlara uygulanan gümrük tarifelerini yükseltip, Vestel’in yerli bilişim ürününü teşvik etmek istiyoruz ama Zorlu, Center dikiyor. Devlet piyasaya Zorlu Center’ı dikebilmek için mi müdahale etti ve tarifeleri yükseltti? Korkarım öyle. Sermayeyi inşaattan sanayi ve bilişme aktarabilmek için rant vergisini öneren bürokratlara, il-ilçe başkanı olacak adam bulamayız diye değerlendiren bir yapıdan bunları sorgulaması beklenir mi? Üretken olmayan inşaat sektörünün ekonomik büyümemizin başat sektörü olması, sosyal faydamızı maksimize eden bir tercih olabilir mi? Hiç sanmıyorum.

Bir tarafta bütün şehirlere bilim-bilişim merkezleri açılıyor, adamın biri vinçlerin arkasına geçip burayı Silikon Vadisi yapacağız diyor. Zannediyor ki, Silikon Vadisi vinç ile inşa edilir. Adam müteahhit, ne zannetmesini bekleyebiliriz ki? Adam haklı. Bulut mulut, atıyollar oraya bişiler, karman çorman bir yer diyen Haberleşme Bakanı’ndan da mı bunu beklemeliyiz? Yurtdışında iş yapan, kayda değer sayıda, başarılı bilgisayar mühendisleri yetiştirmiş bir ülke bunu beklemeli mi? Bilim merkezlerini vinçlerle inşa edebilir miyiz? Hiç sanmıyorum.
Türkiye’de inşaat fetişizmini hep toplumsal, hem siyasi katmanda büyük yer etmiş durumda. Dinler, olabildiğince, insanın bütün sosyal yaşantısının içinde olur ve boşluk bırakmamaya gayret eder. Tanrı ise her şeyin üzerinde ve her şeye hakim olandır. Artık bu fonksiyonları inşaat sektörü üstlenmeye başladı sanki.

Devlet organizasyonu, toplum uzun-vadeli düşünemediği için var. Ancak demokrasilerde, devleti yönetecek kadroları, toplumun kısa-vadeli tercihleri ve beklentileri belirliyor. Demokrasinin varoluşsal açmazı olarak bu mesele, Türkiye’de inşaat fetişizmi olarak karşımıza çıkıyor. Devlet, halkı kısa-vadeli çıkarlarına hitap ederek ikna etmek adına, kısa-vadeli getirileri olan inşaat sektörünü güçlendirirken, halk da bunun hediyesi olarak hükümeti sürekli olarak besliyor. Bu mutualist yaşam birlikteliği, devlet ile toplumu aynı düzlemde buluşturuyor olsa bile, bu düzlem vasat bir düzlem olduğu için Pareto optimal çözüm olamaz. Devletin, daha gelişmiş bir düzlemde toplumla birleşebilmesi gerekiyor. Çünkü devletin varoluşsal sebebi toplumun uzun-vadeli düşünememesi iken, devlet bundan uzaklaşarak, ‘demokrasi’ tarafından kısa vadeli düşünmeye zorlanıyor. Bu da, demokrasinin ‘oyların toplamı’ olarak algılandığı bir toplum ve devlet organizasyonunda, sosyal maksimizasyonu asla sağlayamayacağını bize göstermiş oluyor. Tıpkı inşaat gibi…

Bizde, mevcut haliyle demokrasi, ancak en tepedeki, tek bir kişinin fayda fonksiyonunun türevini alıp sıfıra eşitliyor. İnsanımızın üç kuruşluk, küçük hesaplar peşinde bütün birkimini, tasarrufunu inşaata yatırması ve hatta bunu siyasetin kirli ilişkileri içerisinde yapması, bırakılabilecek en kötü miras olsa gerek. Mikro güdülerle, makro sonuçların çatıştığı bir alan olarak inşaat, Türkiye’de tek bir zümre hariç kimsenin fayda fonksiyonunu maksimize edemiyor. Bize ev miras kalsa bile, kalıcı bir işsizlik de miras kalıyor beraberinde. Evi olan, işi olmayan bir nesil yetişiyor. O zaman hep birlikte ne diyoruz? “Düşmanlara karşı cevabımız, inşaatımızdır.” Ah ciğerimin köşesi! biz ölmüşüz, selamızı okuyan yok. Geçmiş ola.



'Şimdi muhasebe vaktidir'



1 yorum: