02.07.16
İnşaat sektörü, hayatımızın en önemli parçasının arzını
sağlayan bir sistem haline geldi. Ve hatta hayatımızın kendisi… İnşa etmek
istediğimiz tek şey, inşaat… Etimolojiye ne kadar da saygılıyız. Medeniyet
inşası, ahlak inşası, millet inşası ne kadar uzak kavramlar bize. Sadece
siyaseten malzeme edilen laflar haline gelmişler. Hayatın tek bir gerçeği var.
İnşaat…
İnsanımızın en önemli
derdi, iyi bir evde oturmak. At koşturacak evler arıyoruz. Malumunuz konargöçer
kültürel kodlarımız at koşturmayı zaruri hale getiriyor; fakat artık, geniş
bozkırları bırakıp beton yığınları içinde at koşturmayı düşlüyoruz. Hâlbuki ufuğu
göremediğin müddetçe at koşturmak da anlamsızlaşıyor. Böylece konargöçer
kültürel kodlarımız, biçim değişikliğinden ziyade mahiyet değişikliğine uğruyor.
Türk tarihini, konargöçer yaşam tarzından, rantçı yaşam tarzına yakınsayan bir
tarih olarak görebiliriz. Türkiye’de muhafazakârların, muhafazakârlıklarını
inşaatla var etmeleri de başka bir tuhaflık. “Dönüşüm Üsküdar’ın ruhunda var”
reklamı gördüm mesela, sanki kentsel dönüşüm asırlardır Üsküdar’da vuku
buluyormuş gibi… İnşaat rantından köşeyi dönmek için kendisini var eden,
değerlerini bir anda ayaklar altına alan ve bunu muhafazakârlık iddiası altında
yapanların ülkesi… Muhafazakârlıktan anladıkları, kültürün, semtin, şehrin,
özün korunması değil, işgal edilen koltuklar ve onların meyvesi olarak inşaat
rantlarının korunması...
Şöyle güney cepheli, iki kişi oturulacak olsa bile en az 150
m2, içi yapılı, doğalgaz faturası az gelsin diye olmazsa olmaz, ara kat… Hâlbuki
herkesin işi başından aşkın, insanımız günde ortalama 10 saat çalışıyor ve
İstanbul ahalisi günde ortalama iki saatini yolda geçiriyor. İş çıkışı, çay
kahve içiyorsun, biranı yudumluyorsun, iki saat de oradan. Gün kırk sekiz saat
olsa, 150 m2 evde oturmak anlamlı hale gelebilirdi. Fakat evde geçirdiğimiz
zaman dilimi, ufak bir cebirsel hesaplamayla 10 saat olarak karşımıza çıkıyor
ki yaşadığımız alan da yatağımız kadar, yaklaşık 2 m2. Çünkü hepimiz, evde
neredeyse sadece uyuyoruz. Düşünüyorum, seneler boyu ufak bir çadırda, yerleşik
hayata geçtiğinde ufak bir konakta 10 kişi ile yaşayan millet, esasında hala
ufak bir evde 10 kişi ile yaşayabilir. Zira 2 m2’lik yataklarımızda yaşıyoruz. Peki,
nereden kaynaklanıyor büyük ev isteği? Gözüme pek rasyonel görünmedi ki esasında
Türk milleti rasyonel olmayanı pek sevmez.
İlk aklıma gelen Say Kanunu... “Her arz, kendi talebini
yaratır.” Peki, öyle mi? Biraz... Ama sadece Say ile olacak iş değil. Zannımca
esas talep, miras üzerinden şekilleniyor. Kimse torununa kitap miras bırakmak
peşinde değil, hepimiz bir nesil sonrasına iki daire bırakabilmek için koskoca
70 senelik ömrümüzü acımasızca tüketiyoruz. Sanki hayatımızın en büyük
eksikliği evmiş gibi… Fayda fonksiyonumuzun temel taşını konut oluşturuyor, 150
m2’lik evlerimizde oturup hasbihal edecek iki arkadaşımızın olmaması, eskiden
olduğu gibi 150 m2’lik evimizin kocaman salonunda aile oturmalarının kalmayışı,
pek de umurumuzda değil artık. Büyük eve de 72 ekran televizyon yakışmıyor
hani. Çünkü büyük bir televizyon, ancak uzakta konumlanmış kanepelerle anlam
kazanıyor. Bu da mesafe istiyor haliyle, o da geniş bir salon. Tek başımıza
oturup, kocaman salonumuzda kocaman televizyonumuzu izlerken, faydamızı
maksimize mi ediyoruz? Hiç sanmıyorum. Bazen Protestan ahlakına da özenmiyor
değilim.
İstiyoruz ki mutfağımız geniş olsun, salona yemek taşımakla
uğraşmayalım. Yerde yemek yemeyi de bacaklarımız kabul etmiyor, mahkûmuz
sandalyelere. Hâlbuki büyükçe bir sininin kapladığı alanın etrafına on civarı
insan oturabilirken, aynı alanı kaplayan bir masanın etrafına ancak altı yedi
kişi sığabiliyor. Kardinal tercihlerimiz açısından yine rasyonel görünmüyor,
tabii modern çağlarda hareket etmenin günah sayıldığını ve böylece
bacaklarımızı kırıp da dünyanın gelmiş geçmiş en büyük icadı olan bağdaş
kurmayı unuttuğumuzu ve hatta beceremez hale geldiğimizi bir kenara bırakırsak…
Sizce fayda fonksiyonumuzu sandalyelerde ayağımızı yere sarkıtarak, ne idüğü
belirsiz bir pozisyonda yemek yerken, maksimize edebilir miyiz? Hiç sanmıyorum.
Büyük evlerde oturduğumuzda, faydamızı maksimize ettiğimizi
ve torunlarımıza kayda değer bir miras bıraktığımızı düşünüyoruz. Hâlbuki
dünyanın en çok çalışan milletlerinden biri olarak, kazandığımız parayı,
bilgiye, kitaba, seyahate ve milyon tane işe yatırabiliriz. Torunlarımıza ise,
inşaattan daha güzel bir miras bırakabiliriz. Mesela, müteahhitlik hikâyeleri
yerine seyahat hikâyeleri gibi. “Şuradaki arsayı zamanında alsaydık, şimdi ederi
on katına çıkmıştı” gibi hayıflanmaların yerini, “Hayatımda Issıkgöl’e
gidemedim, onun suyunda yunamadım.” gibi bir seyahat pişmanlığı alsa, emin olun
bizden sonraki nesil için daha büyük bir miras olur.
İnşaat meselesini sadece konuttan ibaret düşünmemek
gerekiyor. Şefaat kelimesinin yerini inşaat kelimesinin alması, Türklerin yeni
bir dinin misyonerliğine maruz kaldığını düşünmeme sebep oluyor. Adalet
saraylarını 20 katlı yaptığımızda, daha adil bir yönetime kavuşacağımızı
zannediyoruz. Halbuki adalet saraylarının katları ile adil bir yönetimin tesisi
arasında ekonometrik analiz yapsak, hipotezim negatif korelasyon çıkacağı
üzerine olurdu. Çünkü yüksek katlı adalet saraylarında, hala giyecek donu
olmayan vatandaşları görmek içimizi acıtıyor. Türkiye’de senelik kişi başına et
tüketimi bu kadar düşükken, mahkeme salonlarının genişliğini iki katına
çıkarmak mı sosyal faydamızı maksimize edecek? Hâkimler, 10 m2’lik salonlarda
adil kararlar veremezken, 25 m2’lik salonlarda mı adilane davranacaklar? Hiç
sanmıyorum.
Biz beton yığınlarımızda at koştururken, terör örgütleri ülkemizde
cirit atıyor. Onlarca insanımız pek de farkında olmadığı bir savaşın orta
yerinde can veriyor. Güvenlik güçlerimiz, bizatihi içinde oldukları bir savaş
için can veriyor, ama onların fedakârlık ve azimlerinin gıdımını siyasilerde
göremiyoruz. Yetkililerimiz “Teröriste cevabımız, köprümüzdür.” gibi laflar
ediyorlar. Teröriste köprüyle cevap verilir mi sorusu bir tarafa, köprü,
tüneller, metro ile İstanbul’un trafik sorununa çözüm getirdiğimizi
zannediyoruz. Hâlbuki aynı zamanda, daha çok yatırım daha çok insan manasına
geliyor, çünkü sayısı 20 milyona ulaşan şehri daha da cazip hale getiriyoruz.
Yüz bin nüfuslu şehirlerimiz varken, hala 20 milyonluk şehre yatırım yapmak mı
sosyal faydamızı maksimize ediyor? Hiç sanmıyorum.
Türkiye’nin her şehrine üniversite açılıyor. Kaliteli yaşam,
adalet ve şehirleşme algımız inşaat ile sınırlı olduğu gibi, bilgi ve gelişme
algımız da bununla sınırlı. Sanki burs kavramının keşfedilmediği M.Ö. 1800
senesinde yaşıyormuşuz gibi, Reis cumhur hazretleri “Herkes okuyabilsin diye,
her şehre üniversite açtık.” diyor. Üniversite açmayı 3 fakülte binası dikmek
olarak algılıyoruz. İçinde fiziki şartlar ne kadar ne kadar uygun, yeterli
sayıda ve kalitede akademisyen var mı yahut işgücü talebi müstakbel kalifiye
işgücü arzını karşılayabilecek mi, umurumuzda bile değil. Orada tabelada,
Eğitim Fakültesi yazıyor olması yetiyor. Zannediyoruz ki, bir şehre üniversite
açılması, ekonomiye can veriyor. Neden öyle zannediyoruz? Çünkü dışarıdan gelen
öğrenciyi düdüklüyoruz. Sosyal maksimizasyonun bu şekilde sağlanamayacağı zaten
aşikâr. Burada tartışacağım husus, bireysel fayda maksimizasyonunun da bu
şekilde sağlanamayacağı gerçeği. Neden mi? Çünkü herkes birbirinin çocuğunu
düdüklüyor. Manisalı, Konyalının çocuğunu; Konyalı Bitlislinin çocuğunu;
İstanbullu herkesin çocuğunu düdüklüyor. İstanbullu ailenin çocuğunu da ya
Anadolulu aile ya da vakıf üniversiteleri düdüklüyor. Köpek bağlasan durmaz evlere,
ateş pahası kiralar istenen, asgari ücretin 1000 lira olduğu bir ülkede, 15
liradan aşağı yemek yenilemeyen bir şehir İstanbul. Düdükleyen düdükleyene! Kim
denk gelirse… Yani düdükleyerek kazandığımız paraları, bizim çocuğumuz
düdüklensin diye çocuğumuza yolluyoruz. Toplam maliyetimizi göz önüne
aldığımızda, bireyler “identik” varsayımı altında, bireysel fayda fonksiyonu
düdükleme yöntemi ile maksimize edilebilir mi? Hiç sanmıyorum.
İnşaat o denli karlı hale geldi ki, küçük sermayedar da
büyük sermayedar için de inşaattan daha karlı bir yatırım aracı kalmadı ülkede.
Akıllı telefonlara uygulanan gümrük tarifelerini yükseltip, Vestel’in yerli
bilişim ürününü teşvik etmek istiyoruz ama Zorlu, Center dikiyor. Devlet
piyasaya Zorlu Center’ı dikebilmek için mi müdahale etti ve tarifeleri
yükseltti? Korkarım öyle. Sermayeyi inşaattan sanayi ve bilişme aktarabilmek
için rant vergisini öneren bürokratlara, il-ilçe başkanı olacak adam bulamayız
diye değerlendiren bir yapıdan bunları sorgulaması beklenir mi? Üretken olmayan
inşaat sektörünün ekonomik büyümemizin başat sektörü olması, sosyal faydamızı
maksimize eden bir tercih olabilir mi? Hiç sanmıyorum.
Bir tarafta bütün şehirlere bilim-bilişim merkezleri
açılıyor, adamın biri vinçlerin arkasına geçip burayı Silikon Vadisi yapacağız
diyor. Zannediyor ki, Silikon Vadisi vinç ile inşa edilir. Adam müteahhit, ne
zannetmesini bekleyebiliriz ki? Adam haklı. Bulut mulut, atıyollar oraya
bişiler, karman çorman bir yer diyen Haberleşme Bakanı’ndan da mı bunu
beklemeliyiz? Yurtdışında iş yapan, kayda değer sayıda, başarılı bilgisayar
mühendisleri yetiştirmiş bir ülke bunu beklemeli mi? Bilim merkezlerini
vinçlerle inşa edebilir miyiz? Hiç sanmıyorum.
Türkiye’de inşaat fetişizmini hep toplumsal, hem siyasi
katmanda büyük yer etmiş durumda. Dinler, olabildiğince, insanın bütün sosyal
yaşantısının içinde olur ve boşluk bırakmamaya gayret eder. Tanrı ise her şeyin
üzerinde ve her şeye hakim olandır. Artık bu fonksiyonları inşaat sektörü
üstlenmeye başladı sanki.
Devlet organizasyonu, toplum uzun-vadeli düşünemediği için
var. Ancak demokrasilerde, devleti yönetecek kadroları, toplumun kısa-vadeli
tercihleri ve beklentileri belirliyor. Demokrasinin varoluşsal açmazı olarak bu
mesele, Türkiye’de inşaat fetişizmi olarak karşımıza çıkıyor. Devlet, halkı
kısa-vadeli çıkarlarına hitap ederek ikna etmek adına, kısa-vadeli getirileri
olan inşaat sektörünü güçlendirirken, halk da bunun hediyesi olarak hükümeti
sürekli olarak besliyor. Bu mutualist yaşam birlikteliği, devlet ile toplumu
aynı düzlemde buluşturuyor olsa bile, bu düzlem vasat bir düzlem olduğu için Pareto
optimal çözüm olamaz. Devletin, daha gelişmiş bir düzlemde toplumla
birleşebilmesi gerekiyor. Çünkü devletin varoluşsal sebebi toplumun uzun-vadeli
düşünememesi iken, devlet bundan uzaklaşarak, ‘demokrasi’ tarafından kısa
vadeli düşünmeye zorlanıyor. Bu da, demokrasinin ‘oyların toplamı’ olarak
algılandığı bir toplum ve devlet organizasyonunda, sosyal maksimizasyonu asla
sağlayamayacağını bize göstermiş oluyor. Tıpkı inşaat gibi…
Bizde, mevcut haliyle
demokrasi, ancak en tepedeki, tek bir kişinin fayda fonksiyonunun türevini alıp
sıfıra eşitliyor. İnsanımızın üç kuruşluk, küçük hesaplar peşinde bütün birkimini,
tasarrufunu inşaata yatırması ve hatta bunu siyasetin kirli ilişkileri
içerisinde yapması, bırakılabilecek en kötü miras olsa gerek. Mikro güdülerle,
makro sonuçların çatıştığı bir alan olarak inşaat, Türkiye’de tek bir zümre
hariç kimsenin fayda fonksiyonunu maksimize edemiyor. Bize ev miras kalsa bile,
kalıcı bir işsizlik de miras kalıyor beraberinde. Evi olan, işi olmayan bir
nesil yetişiyor. O zaman hep birlikte ne diyoruz? “Düşmanlara karşı cevabımız,
inşaatımızdır.” Ah ciğerimin köşesi! biz ölmüşüz, selamızı okuyan yok. Geçmiş ola.
