İKİNCİ DÜNYA SAVAŞININ
İKTİSADİ TEMELDE TÜRKİYE’NİN GENEL ÇEHRESİNDE YARATTIĞI DÖNÜŞÜME KISA BİR BAKIŞ
Saygıdeğer büyüklerim ve hocalarım, sevgili
arkadaşlarım,
Türkiye, dünyayı kasıp kavuran İkinci Dünya Savaşı’na fiili olarak girmemiş
olmasına rağmen, savaşın yükünü bütün ağırlığıyla omuzlarında hissetmiştir. İkinci
Dünya Savaşı’nın Türkiye’ye etkisini anlayabilmek için önce, savaş öncesinde
Türkiye’de ekonominin gidişatına biraz değinmek gerekiyor. Yeni kurulan Türkiye
Cumhuriyeti Devleti, hızla gelişme gösteren bir ülkeydi. Başbuğ Mustafa Kemal
Atatürk, askeri anlamda verdiği mücadele sonucunda Türkiye’yi siyasal
bağımsızlığına kavuşturdu. Ancak bundan sonra borçlarla devralınmış bir mirası
düze çıkarmak, iktisadi bağımsızlığı gerçekleştirebilmek hedeflenmişti.
Nitekim, bu Atatürk’ün şu sözleriyle sabittir: “Bir milletin doğrudan doğruya
hayatiyetiyle alakadar olan, o milletin iktisadıdır. Tarihin ve tecrübenin teksif
ettiği bu hakikat, bizim milli tarihimizde tamamen mütecellidir. Hakikaten Türk
tarihi tetkik olunursa yükseliş ve çöküş durumunun iktisadi meseleden başka bir
şey olmadığı anlaşılacaktır.”
Bu anlamda, Atatürk kısa zamanda Türkiye’nin milli kalkınmasını
gerçekleştirmeyi hedefliyordu. Bu yolda ilk yapılan iş, 1923’te İzmir İktisat
Kongresi’nin toplanması oldu. Bu kongrede alınan kararlarda, özel teşebbüse
kredi yardımlarının yapılması, yani devletin öncülüğünde bir milli sermaye ve
milli burjuvazi yaratılması hedefleniyordu. Bunun dışında, devlet
demiryollarının ülkenin dört bir yanına yapılması gündeme getirilmişti. Bu
uygulama, esasında modern anlamda bir devlet işletmeciliğinin ilk adımlarıydı.
Daha sonra 1930’lu yıllara gelindiğinde, Büyük Buhran’ın etkisi, Türkiye’nin
iktisadi politikalarını da şekillendirdi. Ayrıca Türkiyenin 23-30 döneminde
milli burjuvazi yaratma konusunda yeterli başarıyı gösterememiş olması, bu
dönemde devletçi anlayışın iyice hakim duruma geçmesinde etkili olduğu
söylenebilir. Keynes’in fikirleri doğrultusunda gelişen ve devlet müdahaleciliğinin
egemen olduğu iktisadi politikaları Türkiye’de de gözleyebiliyoruz. 1930 ve
1939 senelerinde, bir önceki döneme nazaran daha kapalı ve müdaheleci bir
politika izlendi. Kriz sebebiyle Türkiye’ye giren ithal mallarının fiyatındaki
aşırı artış, Türkiye’yi ithal ikameci yatırımlara itti. Bütün dünyada olduğu
gibi, ithal ikameci yatırımlar Türkiye’nin de sınai kalkınmasının temellerini
oluşturmuştur. Bu doğrultuda, 1932’de yapılan “Beş Yıllık Kalkınma Planı” nın,
1938 verilerine bakıldığında istenilen hedefe ulaşıldığını gözlemleyebiliyoruz.
Bunun dışında, bu kalkınma planı, sosyalist blok dışında hayata geçirilen ilk
kalkınma planıdır. 1930-1939 süreci, Türkiye iktisat tarihi açısından en parlak
dönemi ifade eder. Cumhuriyet tarihinin en büyük büyüme hızının gözlendiği,
sınai yatırımların temellerinin atıldığı ve Türkiye iktisat tarihinin tek dış
ticaret fazlası verdiği dönemdir. Bu, Atatürk önderliğinde cumhuriyet
kadrolarının, askeri ve siyasi alandaki başarıyla birlikte iktisadi anlamda da başarılı
olduğunun ispatıdır.
Bu tarihlerde büyümeye hızla
devam eden Türkiye ekonomisi, 2. Dünya Savaşıyla birlikte ciddi bir kesintiye
uğradı. Avrupa’da savaşın kızgınlaşması cumhuriyet yöneticilerini iyice
endişelendirmişti ve seferberlik ilan edildi. Savaş yıllarındaki seferberlik,
iktisadi anlamda şu anlama gelir: “Bir milyon kişinin üretim cephesinden
tüketim cephesine geçmesi.” Yani, çalışabilir nüfusun silah altına alınması,
üretimin ciddi bir düşüşe uğramasına sebep oldu. 39 ve 45 üretim endekslerini
incelediğimizde, 39’da buğday üretimi 100 iken 45’te 63’e, pamuk üretimi 100
iken 88’e, genel üretimde ise 39’da 100 olan üretim endeksi, 45’te 71
seviyesine gerilediğini gözlemliyoruz. Genel
anlamda üretimin düşmesinin, iki önemli sonucu vardır. Vergi gelirlerinin
düşmesi ve enflasyon. Vergi gelirleri, hükümetin savaş maliyetini
karşılamasında ciddi bir zorluk ve de enflasyon halkın yaşam standartlarının
düşmesine ve savaş şartlarında ayakta kalmasının zorlaşması anlamına geliyor.
Savaşın sebep olduğu enflasyonu tahayyül edebilmek adına fiyat endekslerine
bakıldığında 39’da 100 olan genel fiyatlar, 45’te 452 olarak gözlemleniyor. Bu
rakamlar da elbette, savaşın acı sonuçlarını gözler önüne seriyor.
Savaşın getirdiği iktisadi
olumsuz sonuçları engelleyebilmek adına Refik Saydam hükümeti ilk olarak Milli
Korunma Kanunu’nu devreye sokar. Bu yasa, geçici el koyma, ithalatta
azami-ihracatta asgari fiyat belirleme ve vesikayla dağıtım( karne uygulaması)
gibi uygulamaları içeriyordu. Bu uygulamalar halen CHP’nin politikalarını
eleştirmek için kullanılsa bile bu gerçekten mantıklı bir politikadır. Hükümet
bu kanunla, buğday, pamuk, pancar gibi hammaddeleri ucuza satın alıyor, hammaddeyi
işleyerek, pamuklu dokuma ve şeker gibi savaş yılları adına lüks sayılabilecek
malları yüksek karla satıyor ve ekmek-kömür gibi zaruri ihtiyaçları halka arz
ediyordu. Bu sayede, hükümet askeri ucuza beslemiş ve giydirmiş, kentli nüfus
ise fazlaca zorlanmadan ekmek-kömür elde etmiş oluyordu. Ancak bu politikanın
toplumsal yapıyı da şekillendirecek bir sonucu ortaya çıktı. Lüks mallardaki ve
kısmen zorunlu mallardaki kıtlık, karaborsa, stokçuluk gibi gayri-ahlaki
uygulamaların baş göstermesine sebep oldu. Savaş yıllarını fırsat bilip vurgun
yapan ticaret burjuvazisi ve büyük toprak ağaları, toplumsal dengeyi sarsacak
seviyede kazanç elde etmeye başladı.
Bu aşırı kazancı engellemek ve
savaş maliyetini karşılamak üzere hükümet, halen tartışmaları süren bir kanunu
hayata geçirdi: ”Varlık Vergisi Kanunu”.
Bu kanunun bir diğer amacı da piyasadan parayı çekerek enflasyonu dizginlemekti.
Bu vergi, ticaret burjuvazisine bir kereliğe mahsus uygulanan ve itiraz hakkı
bulunmayan bir vergidir. Gerçekten de malum vergiyi eleştirenlerin argümanında
olduğu gibi verginin yarıdan fazlası, azınlıklardan toplanmıştır. Ancak bunun
sebebi, bahsedildiği gibi ırkçı bir anlayışın eseri değil, savaşı fırsat bilip
vurgun yapanların çoğunluğunun azınlıklardan oluşmasıdır. Bu vergi sonucunda,
Türkiye’deki azınlıkların yarıya yakını göç etmiş, burada kalanlar da
ellerindeki gayrimenkulleri yok pahasına satışa çıkarmıştır. Bu emlak
kargaşasında Anadolu’dan gelen köylü zenginler, kentlerde yok pahasına emlak
kapatmış, ve kentlerde Anadolu burjuvazisi hakim olmaya başlamıştır. Sonuç
olarak bu vergi sayesinde 400 milyon TL tahsilat yapılmış, ve 6 senelik toplam
savaş maliyetinin %40 ı bu vergiden yapılan tahsilatla karşılanmıştır. Bunun
dışında Toprak Mahsülleri Vergisi ile 167 milyon TL toplanmış, bu vergi
köylünün üzerine yüklenmiştir. Bu vergi de toplam savaş maliyetinin %15’ini
teşkil etmektedir. Savaşın sonlarına doğru ise Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu
ile büyük toprak ağalarının gücüne set vurulmuştur. Bu vergilerin doğal olarak bir de toplumsal
ve siyasi sonuçları olmuştur. Varlık Vergisi ve Çiftçiyi Topraklandırma
Kanunu’ndan en çok zarar görenler, ticaret burjuvazisi ve büyük toprak
ağalarıydı. Bu kesimler, savaş sırasında CHP’ye ciddi bir tavır almış ve
fırsatı geldiğinde, yani çok partili hayata geçildiğinde, bu kesimler bir anda
Demokrat Parti bünyesinde örgütlenmişlerdir. Buna en güzel örnek, büyük toprak
sahibi Emin Sazak ve Adnan Menderes’tir.
Esasında savaş sonrasını Türkiye
adına dünya ekonomisiyle eklemlenme dönemi olarak niteleyebiliriz. Türkiye savaş
sonrasında, 16 yıldır devam eden korumacı ekonomiden, ithalatın serbest olduğu,
dış açıkların ve haliyle dış yardımların alındığı, kredi ve yabancı sermaye ile
ayakta duran bağımlı bir ekonomiye dönüştüğünü gözlüyoruz. Savaş sonrasında en
güçlü devlet olarak baş gösteren Amerika Birleşik Devletleri, Türkiye’yle yakın
iktisadi ve siyasi ilişkiler kurmuştur. Bütün bunlar, 2. Dünya Savaşı’nı
iktisadı ve toplumsal anlamda Türkiye için bir dönüm noktası yapar. Bu
yakınlaşmayı yaratan bir dizi olay vardır.
Türkiye savaş sonrasında,
ileride oluşacak iki kutuplu dünyanın tam ortasında kalmıştı. İktisadi anlamda
da çöküntüye uğrayan Türkiye, kendini mütteffiğe muhtaç hissediyordu.
Sovyetlerin halen süren Boğazlar üzerindeki istekleri ve Kars, Ardahan’da hak
iddia etmeleri Türkiye-Sovyet yakınlaşmasını engelliyordu. Ayrıca, bu tehdit
Türkiye’nin savaş bitmiş olmasına rağmen 45-47 senesi boyunca 600.000 kişilik
bir orduyu halen terhis edememesi, -ki 46 bütçesinin yarısı bu orduya
gitmiştir- ve elindeki 245 milyon$ lık altını savaş korkusuyla yatırıma
çevirememesine sebep oluyordu. Savaş sonrasında, yeniden sanayileşmeye başlayan
devletlerin karşısında Türkiye, Sovyet tehdidinden dolayı kalkınmaya bütçe
ayıramadı. İşte tam burada, kapitalizmin tartışmasız lideri Amerika Birleşik
Devletleri devreye giriyor. İlk olarak ABD büyükelçimizin vefatı sonucu ABD
hükümeti, cenazeyi Missouri adlı zırhlıyla gönderir. Bu zırh Japonya’da savaşı
bitiren gemidir ve bu hareket, Sovyetlere gözdağı, Türkiyenin arkasındayız
mesajını içermektedir. Nitekim bu olay, Soğuk Savaş döneminin başlangıcı olarak
da nitelendirilebilir. Ayrıca, Sovyetlerin gönderdiği notaları Türkiye’nin
yerine ABD’nin cevaplaması, artık safların netleştiğine işarettir.
Savaş sonrasında, Roosvelt’ten
sonra başa geçen Amerikan başkanı Truman, ekonomik yollarla stratejik ülkeleri
kendine bağlamayı hedefliyordu. Savaş sonrasında dahi üretim yapamadığımız için
ithalat miktarı artmış ve dış ticaret açıkları vermeye başlamıştık. Bu açığı
kapatmanın tek yöntemi ise kredilerdir. Truman Doktrini çerçevesinde yardım
paketine Türkiye’nin alınması sonrasında Necmettin Sadak, Nihat Erim, Hüseyin
Cahit Yalçın ve Falih Rıfkı Atay gibi tanınmış yazarlar, ABD’yi göklere çıkarak
ifadeler kullanmışlardır. Her şeyden önemlisi, Türkçü olduğunu iddia eden bir
Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı’nın, Şükrü Saraçoğlu’nun, resmen Amerika’nın
ayaklarına kapanması, cumhuriyet tarihi açısından utanç verici hadiselerdir.
ABD hükümeti, Türkiye’ye 47-51
seneleri arasında süreklilik arz eden 400 milyon $ lık bir yardımı büyük oranda
hibe etmiştir. Buradaki amaç, ülke siyasetine yön verebilmek ve Ortadoğu’da
istenilen düzeni kurabilmektir. Buna en çarpıcı örnek, 1964’te Kıbrıs’a müdahale
etmeyi düşünen Türkiye’yi ABD, bu yardım kanununda yer alan bir maddeyle tam 17
yıl sonra engelleyebilmiştir ve Başkan Johnson’ın İnönü’ye yazdığı meşhur
mektup, seneler boyu hafızalardan silinmemiştir. Size başkan Truman’ın bir
sözünü aynen nakletmek istiyorum: “Türkiye ulusal bütünlüğü için gerekli
modernizasyonda bizden ek destek aldı. Bu bütünlük, Ortadoğu için gereklidir.”
Bugün itibariyle Ortadoğu’da yaşanan gelişmelere baktığımızda, Birleşik
Devletler Başkanı Turman’ın bu açıklaması daha büyük önem kazanmaktadır.
Ayrıca, Türkiye’nin bu hibeyi nereye aktaracağına da ABD hükümeti karar
veriyordu ki, yardımın neredeyse tamamı askeri modernizasyona ayrılmıştır.
Türkiye bu sebeple bir kere de dışa bağımlı hale gelmiş, yeni askeri araçların
bakım-onarım işlemini yapacak yeterli kapasiteye sahip olmadığı için bu işlemi
de Amerikanlara yaptırmak zorunda kalmıştır. Artık kronikleşen dış ticaret
açıklarının ve dışa bağımlılığın Türkiye’den atılamayacağı günler başlamıştır.
Ayrıca Marshall yardımları
olarak bilinen yardımdan Türkiye de faydalanabilmek için tabiri caizse “can
atmış” ve en sonunda yardım paketine dahil edilmiştir. Marshall paketinde
Türkiye adına düşünülen hedefin, Türkiye’yi Avrupa’nın tahıl ambarı haline
getirmek olduğu söyleniyor. Sovyet tehdidine karşı Avrupa’yı tekrar
sanayileştirmek isteyen ABD’nin en önemli sorunu, Avrupa’daki açlık ve gıda
kıtlığıydı. ABD ve İngiliz basını bu sorundan “Avrupa’nın Açlığı: Atom
Bombasından Daha Tehlikeli” bailıklarıyla bahsediyor ve “Şu anda bir dilim
ekmeğin bile Avrupa’nın geleceği üzerinde büyük bir etkisi var” deniliyordu.
Bunun çözümü ise Türkiye’nin tarım üzerinden kalkınmasını sağlamaktı. Hakikaten
Avrupa’da sınai yatırımlar hız kazanmasına rağmen, Türkiye’de savaş sonrasındaki
6 senelik dilime ait gelişme endekslerine bakıldığında sınai üretimin yüzde 8, tarımsal
üretimin yüzde 13 arttığına şahit oluyoruz. Ayrıca, Avrupa Ekonomik İşbirliği
Örgütü açık açık Türkiye’den tarımsal üretimini arttırmasının ve sanayileşme
yerine tarım alanında gelişmesini söylemiştir. Bunun dışında, cumhuriyetin
kurucuları tarafından İzmir İktisat Kongresi’nde belirlenen demiryolu hedefinin
bir kenara atılıp, yerine karayolları yatırımının hız kazandığını görüyoruz. Bu
Türkiye’ye bir anda otomobil ve otobüs girişlerine sebep oldu. Bir taraftan dış
ticaret açıkları iyice derinleşirken bir yandan Türkiye artık, petrole bağımlı
bir ülke haline dönüşmüştür.
Türk-Amerikan yakınlaşması Türkiye’nin dış politikasını da ciddi anlamda
etkilemiştir. 1947’ye kadar Türkiye, Filistin sorununda Arapları desteklerken,
ABD çizgisinde dış politika izleyerek İsrail’i tanımıştır. Türkiye’nin bu
tutumu, bir bakıma iç meselesi olan Kıbrıs sorununda, Arapların Türkiye’ye
destek vermemesine sebep olmuştur. ABD’nin Ortadoğu politikalarına paralel
olarak Türkiye, askeri anlamda güçlendirilmiş ve Avrupa adına tarım ambarı
haline getirilmeye çalışılmıştır. Kıbrıs ve Boğazlar meselesinde, 2. Dünya
Savaşı sonrası anlaşmaların büyük yansımaları olmuştur.
Savaş sonrası, Türkiye çok partili yaşama geçme kararı almıştır ve demin
bahsettiğimiz gibi vergilerden zarar görenler DP çatısı altında toplanmıştır.
CHP ise, oy kaygısıyla tanışmış ve halkın istekleri doğrultusunda siyaset
izlemeye başlamıştır. Bunların başlıcası, din konusundadır. CHP hükümeti,
ilköğretim öğrencilerine seçmeli din dersi koymuş ve devlet eliyle imam-hatip
kursları açılmıştır. Sonrasında ise, İstanbul Üniversitesi’ne bağlı İlahiyat
Fakültesi kurulmuştur. Devlet, din adamlarını kendi yetiştirip, kötüye
kullanımını engellemek adına devletin denetimine almıştır. Bununla birlikte
CHP’nin milliyetçilik anlayışında da ciddi değişim başlamıştır. Bu süreçte,
Hamdullah Suphi Tanrıöver önemli bir aktör olarak göze çarpıyor. CHP içerisinde,
komünizmle mücadelede dinin kullanılması gerektiği tartışılırken Tanrıöver,
grup toplantılarında şu ifadeleri -Türk gençliğinin manevi boşluğu olduğu,
bunun dinsel temelli milliyetçilikle doldurulması gerektiğini- belirtmiştir.
Ayrıca Tanrıöver, türbelerin ziyarete açılması konusunda ısrarcı olmuş, ve
sonuçta türbe ve zaviyeler ziyarete açılmıştır. Ayrıca, 2. Dünya Savaşı,
Türkiye’de muhafazakar kesimin düşünce tarzı üzerinde de ciddi anlamda bir etki
bırakmıştır. Savaş şartlarından dolayı ülke genelinde baş gösteren
karaborsacılık, tecavüz ve sarhoşluk gibi vakalar, savaş sonrasında muhafazakar
kesim tarafından cumhuriyetin “Türk Hümanizması” temelli bir eğitim sistemini
tatbik etmesinden kaynaklandığı kanısı uyanmış, cumhuriyet idaresinin hayatın
temeline maddiyatı oturttuğu ve maneviyatın eksik kaldığı düşünülmeye
başlamıştır. Nitekim bu, Türkiye’de muhafazakar kesimin aydınlanma ve Batı
karşıtı bir retorik geliştirmesinin temelini teşkil etmiştir. Tarikatların
faaliyetleri hız kazanmış ve İslamcı muhalafet canlanmıştır. 1948’de Nurcular,
yayınladıkları kitapçıklarla devrimlere karşı çıkmış ve bu nedenle tutuklanmıştır.
1949’da Ticani tarikatına mensup 2 kişi mecliste Arapça ezan okumaya
kalkmıştır. Mareşal Fevzi Çakmak’ın cenazesinde yaşanan olaylar, İslamcı muhalefetin
gücünü göstermesinde önemlidir. 1950’de Çakmak’ın cenazesinde resmi törene izin
verilmemiş, İslamcı gruplar töreni güç gösterisine dönüştürmüştür.
Amerika ile yakın ilişkiler Türk akademik dünyasında da değişikliklere
sebep olmuştur. 1949’da ABD-Türkiye Eğitim Komisyonu kurulmuştur. Bu komisyon,
Türk öğrenci ve araştırmacılara burs sağladığı gibi, ABD’li öğrenci ve
araştırmacıları da Türkiye’ye getirmiştir. Türkiye’nin en başaralı
öğrencilerine burs sağlanmış, Amerikalı ailelerin yanında kalmak suretiyle
Amerikan okullarında eğitim görmüşlerdir. Bu öğrencilerin birçoğu, yeni
kuşaklarda Amerikan hayranlığının yayılmasında etkili olmuştur.
Sonuç olarak, 2. Dünya Savaşı, Türkiye’yi ekonomik, sosyal, siyasi,
kültürel ve akademik açıdan ciddi anlamda etkilemiştir. Savaş sonrasındaki
Amerikan-Türk yakınlaşması, Türkiye’nin artık kronikleşen dış bağımlılığın
temelini oluşturmuş, bu yakınlaşma kültürel açıdan ve akademik açıdan
Türkiye’de bir “Amerikan rüyası”nın başlamasına sebep olmuştur. Toplumsal ve
siyasi açıdan ise, Varlık Vergisi başta olmak üzere savaş sırasında uygulanan
kanunlar toplumu ciddi anlamda şekillendirmiştir. Savaş sırasında kanunlardan
zarar görenler CHP’ye karşı çok partili hayat döneminde tavır almış,
azınlıklardan boşalan ticaret, Anadolu burjuvazisinin eline geçmiştir. 2. Dünya
Savaşı’na Türkiye adına bir dönüm noktası olarak bakmak için yeterlidir.
Benim söyleyeceklerim bu kadar.
Bana bu fırsatı sunan vakıf yöneticilerine, hocalarıma ve değerli
arkadaşlarıma sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum. Dinlediğiniz için teşekkür
ederim.